Қазақстандағы ядролық-отын циклін дамыту: шикізаттан жоғары технологиялық өнімге дейін

Қазақстан әлемдегі ең ірі табиғи уран өндірушілердің бірі ретінде кеңінен танымал. Алайда атом саласын дамыту үшін тек шикізат өндіру жеткіліксіз. Қосылған құнның едәуір бөлігі елде уранды қайта өңдеу технологиялары, ядролық отын компоненттерін өндіру, заманауи ғылыми база және білікті мамандар болған жағдайда кейінгі кезеңдерде қалыптасады, деп жазады Caravan.kz «Қазақстанның атом электр станциялары» ЖШС Энергетика тобының жетекші инженері Мади Нұрбекұлы Азбергеновке сілтеме жасап.

Ядролық-отын циклі — уран кенін өндіруден бастап реакторда отынды пайдалануға дейінгі, сондай-ақ пайдаланылған ядролық отын мен радиоактивті қалдықтарды кейіннен басқаруға дейінгі ядролық материалмен жұмыс істеудің барлық кезеңдерін қамтиды. Қабылданған технологиялық схемаға байланысты бұл цикл уран өндіру мен қайта өңдеуді, конверсияны, изотоптық байытуды, отын таблеткаларын өндіруді, жылу бөлетін құрамалар жасауды, сондай-ақ пайдаланылған отынды сақтау, тасымалдау және одан әрі басқару кезеңдерін қамтуы мүмкін.

Қазақстан осы циклдің бірнеше кезеңінде айтарлықтай тәжірибеге ие. 2025 жылы «Қазатомөнеркәсіп» ұлттық атом компаниясы әлемдік табиғи уран өндірісінің шамамен 40 пайызын қамтамасыз етті. Сондай-ақ елде өңдеу деңгейі жоғары өнім шығаратын кәсіпорындар жұмыс істейді. Үлбі металлургиялық зауыты табиғи уран оксидтерін, жоғары тазалықтағы уран диоксиді ұнтағын және отын таблеткаларын өндіреді.

Қазақстан-Қытай бірлескен кәсіпорны «Үлба-ТВС» Қытай атом электр станциялары үшін жылу бөлетін құрамаларды шығарады. 2024 жылы кәсіпорын жылына отын құрамалары құрамындағы 200 тонна төмен байытылған уран өндіру жөніндегі жобалық қуатына жетті. 2025 жылы тұтынушыларға құрамындағы уран көлемі 200 тоннадан асатын өнімнің алты партиясы жеткізілді. Бұл шикізат өндіруді қосылған құны жоғары технологиялық өнім шығарумен ұштастырудың нақты мысалы.

Пайдаланылған ядролық отын мен радиоактивті қалдықтарды басқару тәсілдерін алдын ала анықтау да аса маңызды. Мұндай жүйе материалдарды есепке алуды, уақытша сақтауды, тасымалдауды, физикалық қорғауды және қабылданған технологияға сәйкес одан кейінгі басқару кезеңдерін қамтиды. Бұл мәселелер реактор технологиясын таңдау және жобалық құжаттаманы әзірлеу кезеңінің өзінде қарастырылады.

Ядролық-отын циклі кәсіпорындарының барлығы қатаң мемлекеттік реттеу және халықаралық бақылау жағдайында жұмыс істейді. Үлбі металлургиялық зауытының аумағында МАГАТЭ-нің төмен байытылған уран банкі орналасқан. Ол Қазақстанның ядролық отын қоры болып саналмайды. Алайда оның жұмыс істеуі елде қажетті инфрақұрылым мен халықаралық талаптарға сәйкес жұмыс істейтін мамандардың бар екенін көрсетеді.

Ядролық-отын циклін дамыту тек жаңа өндірістер құрумен шектелмейді. Бұл ғылымды, материалтануды, кадрлар даярлауды, қауіпсіздік мәдениетін және халықаралық ынтымақтастықты дамытумен тығыз байланысты. Қазақстанда қазірдің өзінде өзіндік шикізат базасы, уранды қайта өңдеу кәсіпорындары, отын таблеткалары мен жылу бөлетін құрамаларды өндіру мүмкіндіктері, сондай-ақ халықаралық бірлескен жобаларды іске асыру тәжірибесі бар.

Саланың одан әрі дамуы табиғи уран өндіру көлемімен ғана емес, жаңа технологиялар жасау, өндірістік құзыреттерді кеңейту және қосылған құны жоғары өнімдердің үлесін арттыру қабілетімен айқындалатын болады.